Σκοτεινοί δρόμοι

14.84 

 

ΤΟ ΠΟΥΛΙ ΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ

Όλοι τους έχουν φύγει από τη ζωή, αλλά εγώ που είμαι μακριά τους, όποτε περνάω με το αυτοκίνητό μου από την Πειραϊκή, τους θυμάμαι. Και περνάω τακτικά απ’ αυτά τα μέρη. Ίσως από ανάγκη. Μπορεί και από βίτσιο. Είναι σαν να είχα ζήσει μαζί τους χωρίς αυτοί να με βλέπουν. Σάμπως τους ήξερα προσωπικά; Και ναι και όχι. Μήπως τους φαντάστηκα, ξαναζώντας το λυρισμό της γειτονιάς μου; Δεν ξέρω. Μήπως αναφέρω γεγονότα και όχι φαντασίες; Δεν θα έλεγα όχι, έχοντας πάντα κατά νου ότι καμιά φορά κάθε σύμπτωση με ορισμένα πρόσωπα και γεγονότα δεν είναι σύμπτωση.
Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές ο άνθρωπος, εκεί που λέει πως ξέρει τον εαυτό του, εκεί τον πιάνει να κάνει και να σκέφτεται ακριβώς τα αντίθετα από αυτά που ισχυρίζεται. Γι’ αυτό δεν βάζω το χέρι μου στη φωτιά. Προπάντων, δεν λέω πολλές κουβέντες για τις οποίες μπορεί κάποτε να μετανιώσω. Κάνω λόγο γι’ αυτούς που έζησαν σε μία πολύ δύσκολη περίοδο. Τότε που η φτωχή χώρα μας δέχτηκε κύματα Ελλήνων προσφύγων οι οποίοι αναγκαστικά εγκατέλειψαν τις εστίες τους στη Μικρά Ασία. Κι εκείνοι έφεραν πολιτισμό που μπόλιασε κάποιους εδώ, είτε ήταν με το βασιλιά είτε με τον Βενιζέλο. Έφεραν και κάποιες συνήθειες που προστέθηκαν σε αυτές που υπήρχαν εδώ, αλλά η φτώχεια και η δυστυχία έκανε πολλούς πρόσφυγες να στραφούν στο περιθώριο και στον λεγόμενο υπόκοσμο. Και μην πει κανείς ότι τον υπόκοσμο εκείνης της εποχής δημιούργησαν οι τουρκόσποροι ή η προσφυγική αγέλη, όπως αποκαλούσαν τους πρόσφυγες οι μοναρχικοί και ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ιδιαίτερα τα λαϊκά κοινωνικά στρώματα, για να τα λέμε όλα. Ο υπόκοσμος προϋπήρχε. Και όσο ήταν φανερός και περιφερόταν στο λιμάνι του Πειραιά, ή όπου αλλού, άλλο τόσο ήταν αόρατος και συχνά υπεράνω πάσης υποψίας, φωλιάζοντας σε επίσημα γραφεία και διαβούλια.

Ταυτότητα

Κώστας Δέδες

ΣΚΟΤΕΙΝΟΙ ΔΡΟΜΟΙ

Σελίδες: 322, Σχήμα: 13 X 20,5, Τιμή: 14,84 €

ISBN: 978-618-83051-8-2

Περιγραφή

Σκοτεινοί δρόμοι.  Ένα τολμηρό αφήγημα εκπλήξεων, που βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, με απροσδόκητο τέλος. Οι δραματικές περιπέτειες μιας Μικρασιατικής οικογένειας με το μυστικό της μοιραίας νύχτας. Οι μεγάλες αντιφάσεις και συγκρούσεις στο Μεσοπόλεμο και τη δεκαετία του ’40. Περιθωριακοί και διανοούμενοι. Η Συριανή ιερόδουλη στο πορνείο-γκέτο στα Βούρλα. Οι γυναίκες στην Τρούμπα. Ο  διανοητής και ο δογματικός ιδεολόγος. Ο ψυχολόγος. Η Γαλλίδα αρτίστα και ο μυστικός πράκτορας-σύντροφός της. Ο συνεργάτης των Γερμανών. Ο ακτιβιστής δημοσιογράφος, που μίλησε ανοιχτά για το ρεμπέτικο τραγούδι και τα λούμπεν στοιχεία.

Κριτικές

Διώνης Δημητριάδου, bookpress.gr, 13/09/18

Γιώργος Ρούσκας, fractalart.gr, 02/05/18

Κώστας Δέδες, thermoyiannis.gr, 18/05/18

Εκδηλώσεις

Είπαν-Έγραψαν

Τοιχογραφία εποχής

Για το μυθιστόρημα του Κώστα Δέδε «Σκοτεινοί δρόμοι» (εκδ. Στίξις).

Της Διώνης Δημητριάδου

[…] τα μικρά γεγονότα, όπως το πέταγμα της πεταλούδας, δημιουργούν τα μεγάλα.

Γύρω από αυτή την απλή αλήθεια χτίζεται το μυθιστόρημα του Κώστα Δέδε. Είναι γεμάτο από μικρές ιστορίες, τις προσωπικές των ηρώων, παράλληλες ή διασταυρούμενες, εγκιβωτισμένες πολλές μέσα σε άλλες, έτσι όπως και στην αληθινή ζωή όλα μπερδεύονται, όλα επικοινωνούν, όλα συνδέονται και αλληλεπιδρούν, τελικά όλα μία ιστορία είναι με τις αναπάντεχες ανατροπές της, με τις πολύτιμες στιγμές της. Οι επιμέρους εικόνες μορφοποιούν το ευρύτερο νόημα μιας πολυσήμαντης τοιχογραφίας. Είναι μυθοπλασία οι Σκοτεινοί δρόμοι; Είναι μια πραγματική ιστορία; Ίσως να μην έχει και τόση σημασία· ας δεχθούμε αυτό που λέει ο συγγραφέας, ότι δηλαδή πρόκειται για πραγματικά γεγονότα, και ας του αναγνωρίσουμε το δικαίωμα να τα χειριστεί κατά πως ξέρει και επιθυμεί.

Tο μυθιστόρημα του Κώστα Δέδε είναι γεμάτο από μικρές ιστορίες, τις προσωπικές των ηρώων, παράλληλες ή διασταυρούμενες, εγκιβωτισμένες πολλές μέσα σε άλλες, έτσι όπως και στην αληθινή ζωή όλα μπερδεύονται, όλα επικοινωνούν, όλα συνδέονται και αλληλεπιδρούν.

Διατηρώντας την άνεση της τριτοπρόσωπης αφήγησης –με παρεμβολές προσωπικής εξομολογητικής κατάθεσης– ξετυλίγεται ένα κουβάρι σχέσεων και πλέκεται ο ιστός της ιστορίας. Η μικρασιάτικη οικογένεια, που προσπαθεί να επιβιώσει στον νέο τόπο αναγκαστικής εγκατάστασης, οι πειραιώτικες φτωχογειτονιές, το κτίριο-γκέτο των Βούρλων, οι ιδεολογικές συγκρούσεις, οι ρεμπέτες, η γερμανική Κατοχή, τα φονικά, κι άλλα κι άλλα, θα αποτελέσουν το υλικό για να φτιαχτεί η εικόνα ενός πολύπαθου τόπου και μιας ταραγμένης εποχής.

«Παράγκες ξύλινες και παραπήγματα στημένα ανισόπεδα, κοντά και πάνω σε βράχια. Δρόμοι με λακκούβες και λασπόνερα όπου παιδιά βάδιζαν ξυπόλητα, με τρύπια παντελονάκια ή, στην καλύτερη περίπτωση, μπαλωμένα. Παιδιά που προσπαθούσαν να εφεύρουν παιχνίδια για να παίξουν μόνα τους χωρίς αντικείμενα, για να χαρούν την αθωότητά τους κάτω από έναν υποσχόμενο ήλιο ή κάτω από μία παραπονεμένη σελήνη. Παραδίπλα, χασισοποτεία, μικροί τεκέδες, με το ντουμάνι που μύριζε πολύ, όπως μύριζαν και τα βαριά μικρασιάτικα φαγητά με τα καρυκεύματα, που τρυπούσαν τη μύτη. Φτώχεια και κακομοιριά και χασικλήδες που, μέσα στο νέφος της μαστούρας τους, άκουγαν τον ντελικάτο ήχο του μπουζουκιού, ξεχνώντας προς στιγμή τα σεκλέτια τους. Ένας κόσμος που ζούσε έτσι, επειδή έτσι τον υποχρέωναν να ζει».

Ο τόπος παρακολουθεί την ιστορία των ανθρώπων και υπογραμμίζει με τη βουβή του παρουσία τις αλλαγές στη ζωή τους. Τα Βούρλα, γνωστά ως φυλακές (από το 1937 που στέγασαν τους ποινικούς αλλά και τους κάθε φορά αντιφρονούντες, της δικτατορίας του Μεταξά πρώτα, κατόπιν όσους αντιστέκονταν στον Γερμανό κατακτητή, ύστερα με την Απελευθέρωση πάλι εκεί για τους ηττημένους του τελειωμένου αγώνα), ήταν αρχικά (από το 1874) ένας τεράστιος οίκος ανοχής («η Κοριτσιέρα των Βαλκανίων») που εκτεινόταν σε ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο και που από τότε έμοιαζε πολύ με φυλακή. Ένα «μπορντέλο-στρατώνας», όπως εύστοχα το ονομάζει ο Ηλίας Πετρόπουλος στο βιβλίο του Το μπουρδέλο: «Το μπορντέλο-στρατώνας συγγενεύει περισσότερο με την μπουρδελογειτονιά, παρά με το μπορντέλο-ξενοδοχείο. Το μπορντέλο-στρατώνας είναι μια μπουρδελογειτονιά κλεισμένη μέσα σε ένα κτίριο».

Σ’ αυτό το εμβληματικό κτίριο (και με τις δύο χρήσεις του) θα παιχτεί ένα μεγάλο κομμάτι της ιστορίας του Δέδε. Γύρω απ’ αυτό θα μας μιλήσει και για τις ιερόδουλες, που στεγάζονταν στα δωμάτια-κελιά του, και για τους ρεμπέτες που σύχναζαν στην περιοχή, «στα πέριξ» του κτιρίου, όπου υπήρχαν τα στέκια τους, οι τεκέδες και τα χασισοποτεία.

Σ’ αυτό το εμβληματικό κτίριο (και με τις δύο χρήσεις του) θα παιχτεί ένα μεγάλο κομμάτι της ιστορίας του Δέδε. Γύρω απ’ αυτό θα μας μιλήσει και για τις ιερόδουλες, που στεγάζονταν στα δωμάτια-κελιά του, και για τους ρεμπέτες που σύχναζαν στην περιοχή, «στα πέριξ» του κτιρίου, όπου υπήρχαν τα στέκια τους, οι τεκέδες και τα χασισοποτεία.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η επιλογή των τίτλων των κεφαλαίων: «γεγονότα», «χαρακτήρες», «μεταστροφές», «προοπτικές», «σύννεφα», «υποδείξεις», «δράσεις», «απώλειες», «εξελίξεις», «ερμηνείες», «υπερβάσεις», «απόψεις». Στη λιτότητά τους αυτοί οι τίτλοι δηλώνουν και τις μεταπτώσεις και αλλαγές που χαρακτηρίζουν τη ζωή των ηρώων, τις περιπέτειές τους και τις ιδεολογικές τους αναζητήσεις. Ο κεντρικός ήρωας, ο Παναγιώτης, προσπαθεί να ξεκαθαρίσει μέσα του τα πράγματα συνομιλώντας πότε με τον δογματικό Μιχάλη και πότε με τον αρχειομαρξιστή Πάντο: Πώς διαμορφώνεται η ιστορία; Πώς κατευθύνονται οι πορείες των ανθρώπων και άλλοτε δημιουργούν επαναστάσεις, που φέρνουν τα πάνω κάτω στον κόσμο, και άλλοτε λουφάζουν υπομένοντας την καταπίεση των ισχυρότερων; Πώς ισορροπεί η ελεύθερη σκέψη με το παντοδύναμο δόγμα; Πού σταματά η ηθική και πού αρχίζει το συμφέρον;

«Δυστυχώς, φίλε μου, η ιστορία προχωρά με βάση το συμφέρον και όχι την ηθική. Όλα όσα μαθαίνουμε στα σχολεία και παρουσιάζονται ως μεγάλα κατορθώματα, είναι απλά ρομαντικές διηγήσεις που εύκολα δημιουργούν πεποιθήσεις. Και σαν παράδειγμα σου αναφέρω τη δική μας ιστορία, του “όλα τα μπορέσαμε και όλα τα μπορούμε”. Μόνο που δεν καταφέραμε να εξηγήσουμε γιατί το Καταραμένο Φίδι το σκότωσε τελικά ο Μεγαλέξανδρος και όχι, όπως θα θέλαμε, ο φουκαράς ο Καραγκιόζης».

Μέσα στην ιστορία με τους πολυδαίδαλους δρόμους, όπου βαδίζει η ζωή των ηρώων, υπεισέρχεται και η ταυτόχρονη ιδεολογική διαμάχη που μοίρασε τον κόσμο σε δυο κομμάτια (και το ένα απ’ αυτά σε περισσότερα) και που ακόμη καλά κρατεί μετά από τόσα χρόνια. 

Μέσα στην ιστορία με τους πολυδαίδαλους δρόμους, όπου βαδίζει η ζωή των ηρώων, υπεισέρχεται και η ταυτόχρονη ιδεολογική διαμάχη που μοίρασε τον κόσμο σε δυο κομμάτια (και το ένα απ’ αυτά σε περισσότερα) και που ακόμη καλά κρατεί μετά από τόσα χρόνια. Ο Κώστας Δέδες δεν αποφεύγει να δείξει τις πτυχές αυτής της πάλης ιδεών εμπλουτίζοντας έτσι την ιστορία του (που δείχνει με σαφήνεια το οικονομικό υπόβαθρο των ιστορικών ανακατατάξεων και τις κοινωνικές διαστρωματώσεις) με το απαραίτητο πολιτικό/ιδεολογικό εποικοδόμημα. Έτσι, μας προσφέρει την πλήρη εικόνα μιας εποχής σημαδιακής για τις μετέπειτα εξελίξεις, με τις ιδεολογικές διαφορές όχι απλώς να χρωματίζουν τις διαμάχες αλλά και να τις επεξηγούν· άλλωστε αυτή είναι η διαλεκτική αντιμετώπιση των ιστορικών εξελίξεων – η αλληλεπίδραση ανάμεσα στο υπόβαθρο των οικονομικοκοινωνικών σχηματισμών και στο εποικοδόμημα. Επειδή δεν συναντάμε συχνά στην πεζογραφία μια τόσο ενδελεχή προσέγγιση, αξίζει να ειπωθεί ότι το βιβλίο του Κώστα Δέδε ξεχωρίζει μέσα στα πολλά που έχουν γραφεί γύρω από την ίδια εποχή και την ίδια λίγο ως πολύ θεματική. Ας προστεθεί στην αξιολόγηση αυτή και το γεγονός πως όλο αυτό συντελείται χωρίς στο ελάχιστο να μειώνεται η λογοτεχνική και μυθοπλαστική αξία του κειμένου, χωρίς να ξεχνά ο αναγνώστης ότι διαβάζει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία με εκπλήξεις και ανατροπές, που χαρακτηρίζουν ένα καλό μυθιστόρημα ή μια πραγματική ιστορία, που εδώ παρουσιάζεται με τον λογοτεχνικό της μανδύα. Με όποιον τρόπο κι αν διαβαστούν οι Σκοτεινοί δρόμοι, κατορθώνουν να αποδώσουν το κλίμα μιας ολόκληρης εποχής, κυρίως να τονίσουν τις ιδέες που ταλάνισαν τους ανθρώπους της και να φανερώσουν τις ρίζες πολλών από τα προβλήματα που προσδιορίζουν ακόμα τη σημερινή πολύπαθη Ελλάδα. Σκοτεινοί οι δρόμοι με γκρίζες φωτοσκιάσεις και αραιά και πού λαμπερές εξαιρέσεις.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας

https://www.bookpress.gr/kritikes/elliniki-pezografia/dedes-konstantinos-stixis-skoteinoi-dromoi-dimitriadou

————————————————————————————————————————————————————————————————————————

https://thermoyiannis.gr/%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%BD%CE%BF%CE%AF-%CE%B4%CF%81%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CE%B9-%CE%BA%CF%8E%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%82-%CE%B4%CE%AD%CE%B4%CE%B5%CF%82/

*Του Κώστα Θερμογιάννη

Δεν γνωρίζουμε αν τούτο είναι υπερβολή, αλλά μελετώντας το βιβλίο Σκοτεινοί δρόμοι, του Κώστα Δέδε από τις εκδόσεις ΣΤΙΞΙΣ, νιώσαμε έναν έντονο ρεαλισμό να ξεπηδά μέσα από τη μυθοπλασία, που μας θύμισε έντονα -ως επιρροή στο θυμικό μας- αρχαία τραγωδία. Το μυθιστόρημα αυτό δεν κινείται στην επιδερμίδα της ιστορίας που πραγματεύεται, μπαίνει βαθιά μέσα στον άνθρωπο, μέσα στην κοινωνία αλλά και μέσα στην εποχή του, ενώ ταυτόχρονα -περιέργως πώς- διαπιστώνει κανείς πως διακρίνεται από μια έντονη μουσικότητα στη γραφή του, από ρυθμό, ο λόγος κυλάει τόσο ευχάριστα σαν να είναι γραμμένος σε κάποιο λογοτεχνικό πεντάγραμμο!

Θα ήταν αδόκιμο να περιγράψουμε την ιστορία του βιβλίου μιας και αυτή διακρίνεται από πολλές απρόσμενες ανατροπές και κάτι τέτοιο θα έκλεβε από τον αναγνώστη την πολύτιμη παρθενία της προσωπικής του ανάγνωσης, όμως δεν μπορούμε να μην αναφέρομε πως αυτή άρχεται την εποχή του Μεσοπολέμου, ξεκινά με πρωταγωνιστές τα μέλη μιας Μικρασιατικής οικογένειας που ξεσπιτώθηκε για να βρει πατρίδα στην Ελλάδα, με δυο παιδιά που έχουν εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες και μια ιερόδουλη σε ένα συγκρότημα – πορνείο στα Βούρλα. Κοιτάζοντας κανείς το οπισθόφυλλο θα διαβάσει κάτι πολύ σημαντικό, πως πρόκειται για μια ιστορία που βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, ο συγγραφέας όμως έχει, κατά τη γνώμη μας, προχωρήσει ένα βήμα πιο πέρα από τα γεγονότα, έχει χρησιμοποιήσει μια εποχή με έντονες αλλαγές, ζυμώσεις, εξελίξεις αλλά και αντιπαραθέσεις σε όλα τα επίπεδα της ζωής κι έχει περιγράψει με τρόπο εξαιρετικό πράγματα και καταστάσεις που αφορούν τόσο την κοινωνία όσο και την πολιτική των καιρών εκείνων. Ο αναγνώστης διαπιστώνει πως μέσα από την ρέουσα γραφή του Κώστα Δέδε θα συναντήσει στοιχεία όχι μόνο λογοτεχνικά αλλά και πολιτισμικά, λαογραφικά, ηθικά, θα δει να ξεπηδά ανάγλυφα το σκοτεινό πρόσωπο της πολιτικής που καθορίζει αλλά και καθορίζεται ακόμα κι από τις ανάγκες και τις συνήθειες του υπόκοσμου, θα βρεθεί αντιμέτωπος με διλήμματα που τίθενται από ετερόκλητα στοιχεία που εκπροσωπούνται από τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκη μόνο την εν λόγω εποχή.

Θα τολμούσαμε να χαρακτηρίσουμε το βιβλίο αυτό ρομαντικό, όχι γιατί θα συναντήσει κανείς έντονα στοιχεία ρομαντισμού μέσα σ’ αυτό ούτε βεβαίως γιατί περιγράφει μια εποχή που έχει παρέλθει και ως τέτοια ίσως την έχουμε καταχωρήσει στο μυαλό μας έχοντας αμβλύνει τα όποια αρνητικά της στοιχεία, αλλά γιατί μπαίνοντας ο Κώστας Δέδες πολύ βαθιά μέσα στην ανθρώπινη ψυχή αφήνει να διαφανεί πως όσες δυσκολίες κι αν υπάρχουν, όσα δεινά κι αν περάσει η κανείς, κάπου υπάρχει αυτό το περίφημο «πουλί της φαντασίας» που μιλάει μέσα στον άνθρωπο και δεν τον αφήνει ποτέ να χαθεί. Τούτο, μαζί με την -τεχνηέντως θαρρούμε- απλή γλώσσα του συγγραφέα που ρέει ασταμάτητα από την πρώτη σελίδα μέχρι την τελευταία λέξη και σε συνδυασμό με μια σωστά δομημένη ιστορία που εξελίσσεται ομαλά με όλες τις εκπλήξεις που κρύβει, κάνει τον αναγνώστη να μην μπορεί να αφήσει το βιβλίο από τα χέρια του. Θεωρούμε πως πρόκειται για ένα από εκείνα τα μυθιστορήματα στα οποία η ατμόσφαιρα της εποχής, οι ρεαλιστικοί χαρακτήρες, η πλοκή αλλά και όλα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν την κοινωνία, από τις διαπροσωπικές σχέσεις μέχρι την πολιτική, είναι τόσο καλοδουλεμένα που δίνουν ένα σύνολο το οποίο χωρίς δεύτερη σκέψη χαρακτηρίζεται εξαιρετικό. Ο Κώστας Δέδες και οι εκδόσεις ΣΤΙΞΙΣ έχουν δημιουργήσει πραγματικά ένα βιβλίο το οποίο κοσμεί τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία κι αυτό αληθινά τους περιποιεί τιμή!

————————————————————————————————————————————————————————————————————————

https://www.fractalart.gr/skoteinoi-dromoi/

«Η ιστορία προχωρά με βάση το συμφέρον και όχι την ηθική»

Γράφει ο Γιώργος Ρούσκας // *

Προσέγγιση στο μυθιστόρημα του Κώστα Δέδε «Σκοτεινοί Δρόμοι», εκδόσεις “στίξις”, 2018

Πόσο περίεργη μπορεί να είναι η ζωή; Πόσο απρόβλεπτη; Είναι πιθανό να συναντήσεις τη γυναίκα με την οποία είναι ερωτευμένος ο αδερφός σου -η οποία μετά τον άδικο χαμό του γίνεται γυναίκα σου- σε ένα δωμάτιο οίκου ανοχής και μετά από χρόνια το ίδιο αυτό δωμάτιο, που έχει εν τω μεταξύ μετατραπεί σε φυλακή, να είναι το κελί που κρατείσαι λόγω πολιτικών απόψεων;  Είναι πιθανό να έρθεις από το νησί σου στην Αθήνα γεμάτη όνειρα και φιλοδοξίες, παρασυρμένη από λαμπερές υποσχέσεις και μεγάλα λόγια και να πέσεις στα χέρια «αετονύχηδων» με τελική κατάληξη να εκδίδεσαι για εκείνους στην αρχή και μετά σε οργανωμένο «σπίτι με κόκκινο φως απ’ έξω»; Είναι πιθανό συμπολίτες σου να τρέφουν τόσο μίσος μεταξύ τους και προς εσένα, με σημαία τα πολιτικά ή τα κομματικά τους φρονήματα;

Μπορεί μια «εταίρα» να αλλάξει ζωή; Έχει πιθανότητες να μείνει «καθαρή»; Ως πού φτάνει η δύναμη της αγάπης; Πώς ήταν ο Πειραιάς από το 1937 ως και μετά τον εμφύλιο; Πόσο και πώς είχαν ενσωματωθεί οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας στον ελληνισμό από το 1922 ως τότε; Πόσο διαδεδομένο ήταν το χασίς; Οι τεκέδες; Γιατί τα ρεμπέτικα ήταν απαγορευμένα; Πώς επιβίωσαν;

Πόση δύναμη είχαν οι πολιτικοί; Οι κομματικοί καθοδηγητές (ινστρούχτορες στη γλώσσα τους); Οι χωροφύλακες; Οι ρουφιάνοι; Οι δοσίλογοι;

Όλα τούτα και πολλά ακόμη στο μυθιστόρημα του Κώστα Δέδε «Σκοτεινοί Δρόμοι» από τις εκδόσεις «στίξις». Μυθιστόρημα. Τι άλλο; Χρονικό μιας ολόκληρης εποχής. Ή μήπως εξιστόρηση, με μυθοπλαστικά στοιχεία, αφού στην εισαγωγή ο συγγραφέας προειδοποιεί:

ότι καμιά φορά κάθε σύμπτωση με ορισμένα πρόσωπα και γεγονότα δεν είναι σύμπτωση.

Δεν θα ολισθήσω στο να αποκαλύψω την υπόθεση. Θα χαλούσα τη μαγεία της ανάγνωσης. Θα ξεκινήσω με λίγα λόγια για το κεντρικό σκηνικό γύρω από το οποίο περιστρέφονται οι ζωές τόσων ανθρώπων, η καθημερινότητά τους, τα όνειρα, τα βάσανα, οι αγωνίες τους, οι λεπτομέρειες, όλα αυτά που αποτυπώνονται στις 320 σελίδες του βιβλίου.

 

Πρόκειται για το τότε γνωστό συγκρότημα των «Βούρλων» του Πειραιά το οποίο ήταν στην ουσία ένας τεράστιος οίκος ανοχής. Ανήκε σε πολιτικό πρόσωπο. Μετατράπηκε αργότερα σε συγκρότημα φυλακής.

Θα σταθώ επιλεκτικά σε καταστάσεις, νοοτροπίες, σημαντικά γεγονότα τα οποία κυριαρχούν στα δρώμενα, αφού όλα από εκεί πηγάζουν. Είναι τόσα πολλά τα θέματα που αναδύονται, ώστε θα μπορούσε άνετα να γραφτεί ξεχωριστό βιβλίο για αυτά.

Η πλοκή προχωράει ομαλά, η ροή του λόγου είναι συνεχής χωρίς να κουράζει και η διαδοχή των πράξεων έρχεται με συσχέτιση ή αλληλεπίδραση της μιας με την άλλη ή τις άλλες, ωθώντας τον αναγνώστη από τη μια να καταχωρίσει σαφέστερα το κάθε τι στο μυαλό του και από την άλλη να αναρωτηθεί αν και τι έχει αλλάξει από τότε. Όπως λ.χ. για τον υπόκοσμο. Από πότε υπήρχε;

Ο υπόκοσμος προϋπήρχε. Και όσο ήταν φανερός και περιφερόταν

στο λιμάνι του Πειραιά, ή όπου αλλού, άλλο τόσο ήταν αόρατος και συχνά υπεράνω πάσης υποψίας, φωλιάζοντας σε επίσημα γραφεία και διαβούλια.

Ο έρωτας; Πώς ευδοκιμούσε; Πώς εύρισκε διεξόδους σε μια τόσο «σφιχτή» εποχή; Πώς ελισσόταν ανάμεσα σε αντιλήψεις, πεποιθήσεις, ιδεοληψίες, πρακτικές δυσκολίες, εμπόδια μετακίνησης, επικοινωνίας, συνάντησης; Πώς κατάφερνε να ξεγλιστρά; Πώς εύρισκε πρόσφορο έδαφος; Ποια η αντίληψη για την γυναίκα τότε;

Ο Παναγιώτης ήταν σε καλές παρέες, στις οποίες ο ολοκληρωμένος

έρωτας, όταν έβρισκε ευκαιρία, ξεφάντωνε, υπερβαίνοντας τις

κοινωνικές απαγορεύσεις και τις νουθεσίες περί παρθενίας…

… Σε αυτό το συντηρητικό περιβάλλον, … ο ανυπότακτος έρωτας γλιστρούσε κι έβρισκε τρόπους να ξετρυπώνει από εκεί που δεν το περίμενε κανείς …Όλα αυτά γίνονταν με διακριτικότητα και με προφύλαξη από μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη ή για διατήρηση της παρθενίας. Και όσοι δεν έβρισκαν αγαπητικές, κατέφευγαν σε ιερόδουλες, που φρόντιζαν να μη σοκάρουν αυτόν που πήγαινε για πρώτη φορά.

Ο “πληρωμένος έρωτας”; Ας σταθούμε λίγο να πατάξουμε από το λεξιλόγιό μας τη φράση αυτή. Πληρωμένος και έρωτας δεν γίνεται. Στην ομιλουμένη το ορθό είναι «πληρωμένο sex». Με σωστά ελληνικά : «πληρωμένη σωματική επαφή», «συνεύρεση επί πληρωμή». Παραλείπω εκφράσεις που υποτιμούν τον ένα από τους δύο και κυρίως την γυναίκα. Η πληρωμένη σωματική επαφή λοιπόν; Πού και πώς γινόταν στον προπολεμικό Πειραιά; Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1940;

 

Στην Τρούμπα είχαν ήδη αρχίσει να νοικιάζουν σπίτια νεαρές εκδιδόμενες γυναίκες. Ορισμένες μεγάλες και απόμαχες, που έφευγαν από τα Βούρλα, γίνονταν τσατσάδες, δηλαδή πατρόνες, θείτσες ή μαντάμες, που συνεργάζονταν με σωματέμπορους-νταβατζήδες και ρουφιάνους.

Υπήρχαν και οι άλλες· οι ξέμπαρκες, χωρίς προστάτη, που δεν τραβούσαν τόσο την προσοχή των ανδρών και έβγαιναν στο πεζοδρόμιο, πηγαίνοντας σε σκοτεινά μέρη του λιμανιού για να ψωνιστούν για πενταροδεκάρες.

Η διαφορά με τον αληθινό έρωτα; Τον πηγαίο πόθο; Την τρελή λαχτάρα για ένωση με το σώμα του άλλου και μέσω αυτού με την αλήθεια του είναι του;

Την ανεξέλεγκτη ορμή για βίωση της υπέρτατης ηδονής μέσα από

απογειωτικές κορυφώσεις και έξαλλες πτήσεις;

 

Καταϊδρωμένος από την υπερπροσπάθεια να τιθασεύσει την αχαλίνωτη Αφροδίτη που η Ζανέτ έκρυβε μέσα της και που την απελευθέρωνε με ορμή, με το χέρι του της έκλεινε το στόμα. Και αυτή η ναζιάρα γάτα, αυτό το θηλυκό με το ερωτηματικό στο βλέμμα της, που ανεβάζει την επιθυμία του άντρα, του έβγαζε με τρόπο το χέρι από το στόμα και του έλεγε ψιθυριστά, δαγκώνοντάς του ελαφρά το αυτί. Ζε τ’ αίμ, τουτέστιν σ’ αγαπώ.

Πώς μπορεί με μια απόφαση ένα κτίριο να αλλάξει πολεοδομικά είτε λειτουργικά χρήση; Αλλάζει όμως χρήση στην πραγματικότητα ή το κυνηγάει η κατάρα πάντοτε να στεγάζει βασανισμένες ψυχές, πάντοτε να είναι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο μια φυλακή; Στα Βούρλα:

έγιναν δομικές αλλαγές, αφού προστέθηκαν αποχωρητήρια, λουτρά, μαγειρεία και αίθουσες με γραφεία. Δημιουργήθηκαν φυλάκια, και το νέο συγκρότημα των Βούρλων πήρε την ονομασία Δικαστικές Φυλακές, με τη διαβάθμιση υψίστης ασφαλείας. Και οι πρώτοι που το εγκαινίασαν ως φυλακές των Βούρλων ήταν οι κομμουνιστές, που τους καταδίωκε ο Μεταξάς, με νομική βάση το περιβόητο Ιδιώνυμο του Ελευθερίου Βενιζέλου, που απέβλεπε στην ποινικοποίηση των ανατρεπτικών ιδεών και πράξεων και στην καταστολή των συνδικαλιστικών κινητοποιήσεων.

Πόσο μπορεί να αλλοτριώσει ο πόλεμος τον άνθρωπο; Ποια η διαφορά με το κτήνος; Μα η συνειδητή επιλογή για κτηνώδη συμπεριφορά, η εν γνώσει διάπραξη «ύβρεως»:

ένας Γερμαναράς, αποκάλυψε ότι σε κατεχόμενα από τους Γερμαναράδες εδάφη της Ευρώπης, γυναίκες κατώτερης φυλής −όπως τις χαρακτήρισε− που δεν είναι σαν εμάς πουτάνες, τις χώνουν με το έτσι θέλω σε βαγόνια με προορισμό τα μπουρδέλα

των Γερμανών στρατιωτικών που υπηρετούν στο μέτωπο.

Κι ότι σε αυτές δεν τους δίνουν δεκάρα τσακιστή και τις έχουν του κλότσου και του μπάτσου…

τα ίδια έκαναν και οι Γιαπωνέζοι με Ασιάτισσες, που τις βάφτισαν γυναίκες ανακούφισης… ένας έξυπνος μικρός τίτλος μπορεί να κρύβει μια μεγάλη τραγωδία.

Γιατί ένας άντρας μπορεί να συμπεριφέρεται βάναυσα ακόμα και στη γυναίκα της ζωής του; Γιατί να ξεσπά επάνω της όλα του τα ποθημένα; Και εκείνη; Γιατί μένει; Τι την κρατάει εκεί, εκούσια δεμένη;

Όταν μετά από καιρό, η Ευδοκία ζήτησε από τον Σταύρο να της αναλύσει το γιατί ο Χρήστος συμπεριφερόταν βάναυσα, εκείνος της εξήγησε ότι στο πρόσωπο της Αθανασίας έβλεπε τη μάνα του, νομίζοντας ότι όλες οι γυναίκες είναι σαν αυτή. Του άρεσε

να παίρνει εκδίκηση με το να τις κακομεταχειρίζεται.

Βέβαια, η Αθανασία θα μπορούσε να φύγει από κοντά του, αλλά, όπως αντιλαμβάνεσαι, η συνήθεια μπορεί να ακινητοποιήσει πρωτοβουλίες και, καμιά φορά, γίνεται και σύμμαχος του μαζοχισμού.

Το μίσος του για τη μητέρα του, ο Χρήστος το πρόβαλε στο πρόσωπο των γυναικών με τις οποίες συναναστρεφόταν.

Όταν μια γυναίκα αξιωθεί να γίνει μάνα, η ζωή της αλλάζει δια παντός. Η ευλογία όμως της μητρότητας δεν είναι χωρίς ανταλλάγματα, δεν είναι εύκολη υπόθεση, δεν είναι μια κι έξω, πάει και τέλειωσε. Τη μέγιστη χαρά της ζωής της, την ολοκλήρωση της ύπαρξής της, τη συνοδεύει η έγνοια για το παιδί, η οποία την ακολουθεί ως τον θάνατο. Αν προστεθούν και άλλα ζητήματα, το φορτίο αυξάνει:

Και σας ρωτώ τι να πει αυτή η δόλια μάνα της οποίας το

ένα παιδί είναι με τους Χίτες και το άλλο με τους αντάρτες; Ποιανού το μέρος να πάρει η έρημη; Για πέστε μου;

Η άποψη για τους πολιτικούς, τους κομματικά βολεμένους σε θέσεις ή ρόλους ακόμα και στο ίδιο το κόμμα άσχετα από χρώμα, η γνώμη για τα κάθε είδους «ποντίκια» των κάθε λογής μηχανισμών, οργανώσεων, υπηρεσιών, των οποίων η κατάσταση είναι ίδια και απαράλλαχτη εδώ και δεκαετίες, για να μην πω αιώνες, δίνεται πεντακάθαρα:

Κι όλοι αυτοί που κάθονται αναπαυτικά στα γραφεία τους, έχεις την εντύπωση πως θα τ’ αφήσουν για να τα πάρουν άλλοι στο όνομα

της ισότητας; Είσαι γελασμένος, Μιχάλη. Αυτοί έχουν

στρογγυλοκαθίσει και υποστηρίζονται μεταξύ τους. Βολεμένοι.

Ο λόγος του Κώστα Δέδε μπορεί να μην είναι γλαφυρός, στολισμένος, υπερβολικός. Μπορεί να μην προσπαθεί να κινητοποιήσει το θυμικό μόνο και μόνο για να γίνει αρεστός και «ευπώλητος». Μπορεί ασυνείδητα να είναι δημοσιογραφικός μα συνειδητά είναι έντιμος, σαφής, ανεπιτήδευτος. Ανεβοκατεβαίνει στο πεντάγραμμο του προφορικού λόγου με ευελιξία, με αρμονική συνύπαρξη των ολόκληρων, των μισών, των τετάρτων, των όγδοων και των δεκάτων έκτων, τονικά μετακινημένων ελάχιστα με δίεση ή ύφεση μόνο όπου είναι αναγκαίο για την συνοχή της μελωδίας. Ας μην ξεχνάμε πως ο συγγραφέας είναι και συνθέτης.

Το μυθιστόρημα πλέει σε θάλασσες μυθοπλασίας αλλά και εξιστόρησης με προορισμό λιμάνια ρεαλισμού, ερωτοτροπώντας συνεχώς με τον ουρανό του ψυχισμού των ανθρώπων. Εκτός από λογοτεχνική έχει ιστορική και λαογραφική αξία. Είναι κατά βάση ένα ηθογραφικό ψηφιδωτό τοποθετημένο άψογα σε ιστορικές, χωρικές και κοινωνικές συντεταγμένες, όπου ισχυρή κόλλα για την συγκράτηση των ψηφίδων αποτελούν η αγάπη για τη ζωή, τα όνειρα, η θέληση-οι θυσίες για επιβίωση, η υποταγή ή η αντίσταση στη Μοίρα, ο έρωτας, η ανάγκη για ελευθερία, η ισότητα, η αξιοπρέπεια, αλλά και οι προσπάθειες ισορροπίας σε μια καθόλου ισορροπημένη κοινωνία. Η ανθρώπινη ύπαρξη πορεύεται με δυσκολία μέσα σε «σκοτεινούς δρόμους» οι οποίοι δεν είναι από τη φύση τους σκοτεινοί. Κάποιοι άνθρωποι έκρυψαν το φως τους, για ίδιο όφελος φυσικά. Έτσι, ή υποτάσσεσαι και ζεις στο σκοτάδι, ή πορεύεσαι με το φως από το καντήλι σου και όπου σε βγάλει. Γράφεις την ιστορία σου μόνος, με τα χέρια σου. Τη δική σου ιστορία, όχι αυτή που γράφεται κατά παραγγελία, ούτε αυτή που δεν ασχολείται με τους «μικρούς» σαν και την αφεντιά σου. Εσύ όμως ξέρεις.

Όπως και ο συγγραφέας, που συνοψίζει την κεντρική του άποψη στο τέλος:

Δυστυχώς, φίλε μου, η ιστορία προχωρά με βάση το συμφέρον και όχι την ηθική. Όλα όσα μαθαίνουμε στα σχολεία και παρουσιάζονται ως μεγάλα κατορθώματα, είναι απλά ρομαντικές διηγήσεις που εύκολα δημιουργούν πεποιθήσεις.

Με την ευθύτητα και την αντικειμενικότητα που είναι εμφανές ότι τον διακρίνει, ο Κώστας Δέδες μας δίνει τις ιστορίες των πρωταγωνιστών του -οι οποίες συναπαρτίζουν την ιστορία του βιβλίου- χωρίς συμφέρον, χωρίς πλασματικό ρομαντισμό, χωρίς την πρόθεση να δημιουργήσει πεποιθήσεις. Χωρίς στόμφο, χωρίς μεγάλα λόγια.

Απλά. Όσο απλή είναι μέσα στην πολυσυνθετότητά της η ΖΩΗ. Αυτό για εμένα, έχει πολύ μεγάλη αξία.

ΥΓ: Η προσέγγιση αυτή εκφωνήθηκε κατά την παρουσίαση του βιβλίου στις 27/4/18 στο POLIS ART CAFE

* Ο Γιώργος Ρούσκας είναι ποιητής